Ile jest krajów na świecie? Aktualna liczba państw

Odpowiedź na pytanie o liczbę krajów na świecie nie jest jednoznaczna i zależy od przyjętej definicji. Najczęściej podawana wartość to 195 państw, uwzględniająca 193 członków Organizacji Narodów Zjednoczonych, Stolicę Apostolską i Palestynę. Niniejszy artykuł zgłębia jednak znacznie bardziej rozbudowaną koncepcję podróżnika Remigiusza Mielcarka, według której na globie wyróżnić można aż 295 krajów, w tym państwa suwerenne, terytoria zależne i specyficzne mikronacje.

Czym właściwie jest kraj?

Fundamentalnym problemem w odpowiedzi na tytułowe pytanie jest brak konsekwencji w stosowaniu definicji kraju. W potocznym rozumieniu mylimy często pojęcia „państwo” i „kraj”, a tymczasem różnica między nimi jest zasadnicza. Państwo to forma organizacji społecznej dysponująca suwerenną władzą i zdolnością do wchodzenia w relacje międzynarodowe. Kraj natomiast to pojęcie geograficzno-społeczne, które nie zawsze musi spełniać polityczne kryteria suwerenności.

Aby dany obszar można było uznać za kraj, według koncepcji Remigiusza Mielcarka, powinien spełniać on ściśle określone warunki. Nie wystarczy posiadanie fragmentu lądu – kluczowe jest tutaj połączenie siedmiu konkretnych elementów. Autor ten sformułował listę wymogów, która pozwala oddzielić rzeczywiste jednostki geopolityczne od tworów wirtualnych czy efemerycznych.

W świetle jego definicji, terytorium pretendujące do miana kraju musi dysponować naturalnym obszarem lądowym o ściśle określonych granicach. Musi być zamieszkane – nawet jeśli są to wyłącznie rotacyjne ekipy pracowników kontraktowych, jak ma to miejsce w przypadku Antarktydy. Ludność musi tworzyć zorganizowaną strukturę społeczną, posiadać centrum zarządzania, prowadzić jakąkolwiek działalność ekonomiczną i dysponować symbolami identyfikacyjnymi. Co istotne, wielkość powierzchni nie ma tu żadnego znaczenia.

Ile państw liczy świat według ONZ?

Najbardziej rozpowszechniona i oficjalna lista opiera się na członkostwie w Organizacji Narodów Zjednoczonych. Obecnie status pełnoprawnego członka ONZ posiadają 193 państwa. Do tego grona zaliczamy również Stolicę Apostolską oraz Państwo Palestyna, które mają status obserwatorów niebędących członkami. To właśnie stąd bierze się powszechnie przywoływana liczba 195 krajów.

Ta klasyfikacja nie wyczerpuje jednak tematu. ONZ nie uznaje takich podmiotów jak Republika Chińska (Tajwan), która funkcjonuje jak niezależne państwo, lecz z powodów politycznych jest pomijana w oficjalnych zestawieniach. Lista ONZ nie uwzględnia również wielu terytoriów zależnych, które mają własne rządy, waluty, a nawet kontrolę graniczną, jak choćby Szkocja czy Hongkong.

Sytuację dodatkowo komplikują państwa nieuznawane, które realnie sprawują kontrolę nad swoim terytorium. Należą do nich Abchazja, Osetia Południowa czy Naddniestrze – twory, których istnienie jest faktem politycznym, nawet jeśli nie potwierdzają go oficjalne dokumenty międzynarodowe. W XXI wieku doszło do jednej znaczącej zmiany na liście ONZ – w 2011 roku, po referendum niepodległościowym, powstał Sudan Południowy.

Koncepcja Remigiusza Mielcarka i lista 295 krajów

Odmienne podejście do liczenia krajów wypracował nieżyjący już doktor Remigiusz Mielcarek, geograf i zapalony podróżnik. Jego autorska lista, aktualizowana następnie przez Pawła Krzyka, wyróżnia 295 krajów na świecie, w czym zawiera się 207 państw suwerennych oraz 88 terytoriów zależnych. Ta koncepcja jest owocem wieloletnich badań i osobistych wizyt autora w 287 spośród wymienionych jednostek.

Aranżacja Mielcarka odchodzi od sztywnego podziału politycznego na rzecz realnej oceny odrębności kulturowej, administracyjnej i ekonomicznej danego obszaru. Dzięki temu na liście pojawiają się byty, których próżno szukać w oficjalnych wykazach, a które w praktyce funkcjonują jako oddzielne kraje. Klasyfikacja ta wywołuje wiele kontrowersji, ale jej autor precyzyjnie uzasadnia każdy przypadek mogący budzić wątpliwości.

Europa – więcej niż mapa polityczna

W samej tylko Europie, według omawianej listy, znajdują się aż 66 kraje. Na tę liczbę składa się 47 państw suwerennych i 19 terytoriów zależnych. Obok oczywistych przypadków, jak Niemcy czy Polska, znajdziemy tam Suwerenny Wojskowy Zakon Maltański, który mimo że jest katolickim zakonem rycerskim bez zwartego terytorium w tradycyjnym rozumieniu, posiada eksterytorialne parcele w Rzymie i na Malcie, utrzymuje stosunki dyplomatyczne ze 104 państwami i emituje własną walutę – scudo.

W kategorii krajów zależnych Europy pojawiają się jednostki o bardzo różnym charakterze. Szkocja jest jednym z czterech krajów tworzących Zjednoczone Królestwo, ale prowadzi własną politykę fiskalną i ma narodową walutę – funty szkockie. Podobnie Wyspa Man, Jersey czy Guernsey, będące dependencjami Korony Brytyjskiej, nie są częścią Wielkiej Brytanii i nie obowiązuje w nich prawodawstwo unijne. Z kolei Athos, teokratyczna republika mnichów na terenie Grecji, utrzymuje własną, restrykcyjną politykę wizową, zakaz wjazdu kobiet i używa kalendarza bizantyjskiego.

W Europie istnieje wiele przykładów terytoriów, które mimo formalnego przyporządkowania do większych organizmów państwowych, prowadzą tak dalece autonomiczną politykę wewnętrzną, że zasadne jest nazywanie ich odrębnymi krajami zależnymi.

Kontrowersje w Azji i Afryce

Azja, zgodnie z koncepcją Mielcarka, również liczy 66 krajów, z czego 53 to państwa suwerenne, a 13 to terytoria zależne. Na tym kontynencie szczególnie widać rozbieżności między oficjalnymi mapami a rzeczywistością. Nikt dziś nie kwestionuje istnienia takich tworów jak Abchazja (uznana przez 6 członków ONZ), Osetia Południowa czy Turecka Republika Północnego Cypru, choć ich status prawny jest często pomijany. Osobnym przypadkiem jest Strefa Gazy, która po przejęciu pełni władzy przez Hamas w 2007 roku stała się de facto niepodległym państwem, choć bez jakiegokolwiek uznania międzynarodowego.

Wśród azjatyckich krajów zależnych znajdziemy takie perełki, jak Hongkong i Makau, które mimo przynależności do Chin zachowały odrębne prawodawstwo, waluty, pocztę i kontrolę graniczną. Status kraju przyznano też Irackiemu Regionowi Kurdystanu, dysponującemu własną armią (Peszmerga) i prowadzącemu niezależną politykę wizową. Z kolei Tybet, choć dziś jest Autonomicznym Regionem Chińskiej Republiki Ludowej, w wielu nieoficjalnych klasyfikacjach traktowany jest jako kraj okupowany.

Najwięcej państw suwerennych znajduje się w Afryce – aż 56, przy zaledwie 12 terytoriach zależnych, co daje łączną liczbę 68 krajów. Kontynent ten jest stosunkowo jednolity pod względem uznania państw, ale i tu nie brakuje przypadków spornych. Republika Saharawi (Sahara Zachodnia) jest uznawana przez wiele krajów za niepodległą, lecz w praktyce jest to terytorium okupowane przez Maroko. Somaliland z kolei, mimo że od 1991 roku funkcjonuje jako suwerenne państwo z własną armią i polityką imigracyjną, nie doczekał się żadnego oficjalnego uznania.

Podstawowym problemem w Afryce jest to, że niektóre realnie istniejące organizmy państwowe, jak Somaliland, są pomijane na mapach wyłącznie z powodów braku uznania dyplomatycznego. Autor koncepcji stał na stanowisku, że nieuznawanie czegoś nie sprawia, że to coś przestaje istnieć.

Terytoria zależne w obu Amerykach, Oceanii i na Antarktydzie

Ameryka Północna w omawianej klasyfikacji to 42 kraje: 22 państwa i 20 terytoriów zależnych. Kluczowym kryterium wydzielania tych ostatnich jest ich zamorski charakter w stosunku do metropolii. Z tego powodu Alaska, oddalona o 870 km od najbliższego stanu USA, i Hawaje, leżące 3200 km od głównego terytorium Stanów Zjednoczonych, są traktowane jako osobne kraje zależne, podobnie jak francuskie Gwadelupa czy Martynika.

W Ameryce Południowej znajduje się 19 krajów, w tym 6 terytoriów zależnych. Należą do nich między innymi Aruba i Curaçao, będące odrębnymi krajami autonomicznymi Królestwa Niderlandów, oraz Galapagos – archipelag stanowiący terytorium zamorskie Ekwadoru o specjalnym statusie. Australia i Oceania to z kolei 30 krajów, w tym 16 państw i 14 dependencji. Wśród tych ostatnich znalazły się Hawaje, a także Takie terytoria jak Nowa Kaledonia, Norfolk czy Pitcairn.

Szczególnym regionem jest Antarktyda. Zgodnie z prawem międzynarodowym cały kontynent zarządzany jest na mocy Traktatu antarktycznego z 1961 roku, ale przed jego wejściem w życie niektóre państwa zdążyły zgłosić roszczenia terytorialne. Na liście 295 krajów uwzględniono 4 kraje zależne Antarktydy, w tym Brytyjskie Terytorium Antarktyczne, Georgię Południową i Sandwich Południowy oraz Francuskie Ziemie Południowe i Antarktyczne.

Fenomen mikronacji i wirtualnych państw

Odrębną i niezwykle barwną kategorię stanowią mikronacje – twory, które same ogłaszają się państwami, lecz nie są uznawane przez nikogo poza swoimi założycielami. Autor koncepcji wyraźnie odcina się od wliczania ich do listy krajów, gdyż nie spełniają one elementarnych wymogów definicji. Przykładem jest Sealand, platforma przeciwlotnicza na Morzu Północnym, która ze względu na brak naturalnego lądowego terytorium nie może być traktowana jako kraj.

Istniały jednak przypadki graniczne, jak choćby Księstwo Hutt River w Australii. Farma o powierzchni 75 km², która w 1970 roku ogłosiła secesję, stała się jednym z rajów podatkowych, emitowała własną walutę, paszporty i znaczki pocztowe. Przez dekady był to twór funkcjonujący poza australijską jurysdykcją fiskalną, co odróżniało go od typowych wirtualnych tworów. Ostatecznie jednak książę Leonard I zakończył jego działalność w sierpniu 2020 roku, sprzedając ziemię, by spłacić zobowiązania podatkowe.

Podobnych przykładów jest więcej, a ich wspólnym mianownikiem jest brak zdolności do utrzymywania realnych relacji dyplomatycznych. W przeciwieństwie do państw nieuznawanych, takich jak Osetia Południowa, mikronacje nie sprawują trwałej, egzekwowalnej kontroli nad żadnym spornym terytorium i nie są stroną w żadnym realnym konflikcie międzynarodowym.

Wpływ definicji na rankingi podróżników

Kwestia liczby krajów na świecie ma również zupełnie przyziemny, turystyczny wymiar. Wielu podróżników prowadzi swoisty ranking odwiedzonych państw, a precyzyjne określenie, co jest krajem, decyduje o pozycji w tym współzawodnictwie. Różne kluby i stowarzyszenia przyjmują własne, czasem bardzo rozbudowane listy.

Ekskluzywny Travellers’ Century Club, założony w 1954 roku w Kalifornii, do dziś posługuje się listą aż 321 pozycji. Warunkiem przynależności jest odwiedzenie co najmniej 100 z nich. Klub ten, podobnie jak lista Mielcarka, wyróżnia Alaskę i Hawaje jako osobne kraje, co pokazuje, że potrzeba szczegółowej klasyfikacji jest odczuwalna globalnie. Z drugiej strony niektóre jego decyzje, jak podział Turcji na część europejską i azjatycką przy jednoczesnym pozostawieniu Panamy jako jednego kraju, bywają krytykowane za brak konsekwencji.

Jeszcze dalej idzie wirtualny klub Most Traveled People, stworzony przez Charlesa A. Valeya. Jego autorzy uznali, że dla obiektywnej oceny podróżniczego dorobku lista krajów jest niewystarczająca i stworzyli katalog obejmujący aż 872 jednostki – od państw, przez regiony autonomiczne, po bezludne wyspy. Sam Remigiusz Mielcarek, choć uczestniczył w tym rankingu z czystej ciekawości, krytykował go za absurdalny podział, jak rozbicie Szwajcarii na kantony przy pozostawieniu Kazachstanu w całości. Uważał, że takie podejście wypacza ideę podróżowania, sprowadzając ją do „zaliczania” miejsc zamiast ich poznawania.

Współzawodnictwo w liczbie odwiedzonych krajów może motywować do dalszych wypraw, istotniejsze jest jednak to, aby zdobytą wiedzę przekazywać innym i przez podróżowanie doskonalić świat, a nie tylko imponować statystykami.

Jak zmieniała się mapa świata na przestrzeni lat?

Granice polityczne nie są dane raz na zawsze, a nowe państwa powstają regularnie, często falami związanymi z przesileniami historycznymi. Tak było po I wojnie światowej, podczas rozpadu imperiów kolonialnych w latach 60. XX wieku, a także po upadku Związku Radzieckiego i rozpadzie Jugosławii. Polska jest tu doskonałym przykładem – w 1989 roku miała tylko trzech sąsiadów: ZSRR, Czechosłowację i NRD, z których do dziś nie przetrwał żaden.

Na przestrzeni lat Autor koncepcji sam modyfikował swoją listę, reagując na zmiany geopolityczne. Na mapie z 2007 roku zaznaczył 292 kraje, a dwa lata później już 298. Różnica wynikała m.in. z rozpadu Serbii i Czarnogóry na dwa odrębne państwa. Z kolei rozpad Antyli Holenderskich w 2010 roku na pięć odrębnych terytoriów: Curaçao, Bonaire, Sint Maarten, Sabę i Saint Eustatius, paradoksalnie nie wpłynął na liczbę krajów w jego zestawieniu, gdyż od dawna traktował je jako osobne byty.

Wraz z upływem czasu z listy zniknęły też niektóre pozycje. Górski Karabach, który przestał istnieć 1 stycznia 2024 roku, został z niej wykreślony. Podobnie stało się z Dystryktem Brćko, Republiką Serbską czy Herceg Bośnią, które w związku z postępującą integracją Bośni i Hercegowiny przestały spełniać kryteria odrębnych krajów. Te zmiany udowadniają, że każda lista krajów jest jedynie odzwierciedleniem aktualnej, chwilowej sytuacji politycznej.