Ile jest płci? Wyjaśnienie zagadnienia w ujęciu biologicznym

Z perspektywy ściśle biologicznej mówienie o jednej, stałej liczbie płci jest ogromnym uproszczeniem – nauka wskazuje na skomplikowane spektrum uwarunkowane genetyką, hormonami i anatomią. W ujęciu tożsamości płciowej lista możliwości jest jeszcze szersza, a słynne „56 płci” z Facebooka to w dużej mierze zbiór synonimów i doprecyzowań, a nie odrębnych kategorii. Zrozumienie tego wymaga przyjrzenia się zarówno procesom zachodzącym na poziomie komórkowym, jak i ewolucji pojęć społecznych.

Czym jest płeć w ujęciu biologicznym?

W szkolnym uproszczeniu przyjmuje się, że układ chromosomów XX determinuje kobietę, a XY mężczyznę. Ta binarna wizja jest jednak dalece niewystarczająca, ponieważ ostateczny rozwój organizmu zależy od kaskady zdarzeń, które mogą przebiegać w nieoczywisty sposób. Płeć stanowi bowiem wypadkową wielu niezależnych od siebie procesów, takich jak wykształcenie gonad, wewnętrznych i zewnętrznych narządów płciowych oraz późniejszych cech trzeciorzędowych. Koordynacja tych elementów bywa zakłócana przez różnorodne czynniki genetyczne i środowiskowe, co skutkuje istnieniem całego spektrum cech pomiędzy typowo męskimi a typowo żeńskimi.

W procesie determinacji płci ogromną rolę odgrywają hormony. Wbrew pozorom, zarówno testosteron, jak i estrogen z progesteronem występują u wszystkich ludzi, a ich poziomy w organizmie dorosłego człowieka często nie wykazują tak wyraźnej binarnej różnicy, jak mogłoby się wydawać. Przykładowo, porównywalne stężenia estradiolu i progesteronu obserwuje się u obu płci, a największe odchylenia od średniej wiążą się bardziej ze stanem fizjologicznym, np. ciążą, niż z samym faktem bycia kobietą czy mężczyzną. Co więcej, poziomy hormonów zależą też od czynników zewnętrznych – u przyszłych ojców obniża się poziom testosteronu, a rzekomo żeńskie hormony potrafią wzrastać w sytuacjach rywalizacji o dominację.

Jaką funkcję pełni gen SRY?

Za wykształcenie się jąder u zarodka odpowiada przede wszystkim gen SRY, zlokalizowany na krótkim ramieniu chromosomu Y. Jeśli w wyniku mutacji pozostanie on nieaktywny, jądra nie rozwiną się nawet przy obecności chromosomów XY. Ten mechanizm pokazuje, że to nie sama obecność chromosomu Y decyduje o płci, lecz aktywność konkretnych genów na nim umieszczonych. Doskonałym przykładem na złożoność tego procesu są osoby z zespołem feminizujących jąder.

U takich osób, będących genetycznymi mężczyznami z kariotypem 46,XY, występuje całkowita niewrażliwość komórek na androgeny. W efekcie ich ciało rozwija się po ścieżce żeńskiej – z prawidłowo wykształconymi zewnętrznymi narządami płciowymi, kobiecym wyglądem i psychiką. Rozpoznanie często następuje dopiero w wieku dorosłym, podczas diagnostyki pierwotnego braku miesiączki. To wyraźnie podkreśla, że płeć genetyczna nie zawsze idzie w parze z płcią fenotypową i psychiczną.

Jakie znaczenie mają gonady i komórki prapłciowe?

Proces kształtowania się płci sięga głębiej niż kwestie anatomiczne. U ssaków komórki prapłciowe, z których później powstaną gamety, tworzą się poza zarodkiem, w endodermie pozazarodkowej. Te ruchliwe komórki dopiero później wędrują do obszaru przyszłych gonad. Jeśli podczas tej migracji napotkają przeszkody, nie zasiedlą gonad, co skutkuje bezpłodnością osobnika. Zjawisko to unaocznia, że rozwój płciowy to sekwencja zdarzeń, gdzie na każdym etapie może dojść do rozbieżności między poszczególnymi składowymi płci.

Również same gonady nie są raz na zawsze przypisane do jednej roli. Badania na dorosłych ssakach pokazują, że zmiany w aktywności genów takich jak DMRT1 i FOXL2 mogą wywołać transformację gonad z jednej skrajności w drugą. Oznacza to, że nawet po urodzeniu losy tkanki gonad są aktywnie podtrzymywane i w pewnych warunkach mogą ulec przeprogramowaniu. To kolejny dowód na to, że binarny podział na jądra i jajniki to raczej dwa bieguny szerokiego spektrum możliwości rozwojowych.

W jaki sposób mózg odzwierciedla złożoność płci?

Przekonanie o istnieniu typowo męskiego lub żeńskiego mózgu jest równie mylące, co binarne postrzeganie hormonów. Analizy wykonane przez naukowców z Uniwersytetu w Tel-Awiwie na grupie 1400 osób wykazały, że od 25% do 50% przebadanych mózgów wykazuje wewnętrzną mozaikę cech. Oznacza to, że poszczególne regiony mózgu jednej osoby mogą mieć cechy statystycznie częściej przypisywane różnym płciom. Zamiast mówić o dymorfizmie płciowym mózgu, trafniej jest ujmować go jako unikalną, mozaikową strukturę, która wymyka się łatwym klasyfikacjom.

Co wiadomo o mózgach osób transpłciowych?

Badania neurobiologiczne osób transpłciowych również potwierdzają spektralny charakter płciowości. Porównując konkretne cechy, jak na przykład wzrost czy budowa określonych struktur mózgowych, wartości te układają się pomiędzy średnimi typowymi dla płci cisowych. W niektórych parametrach struktury mózgu są one bliższe płci odczuwanej, co stanowi istotną przesłankę w rozumieniu transpłciowości jako zjawiska o podłożu neurobiologicznym. W innych regionach zbieżność dotyczy płci przypisanej przy urodzeniu, co ponownie tworzy obraz mozaiki, a nie jednej, spójnej kategorii.

Czy wzorce w przyrodzie i kulturach są jednoznaczne?

Odejście od binarnego postrzegania płci nie jest wyłącznie domeną współczesnych koncepcji. Homoseksualizm u zwierząt, obserwowany u ponad 1500 gatunków, pokazuje, że różnorodność zachowań reprodukcyjnych jest regułą, a nie wyjątkiem. Jeszcze ciekawiej prezentuje się świat organizmów jednokomórkowych, gdzie liczba tak zwanych typów płciowych może być imponująca. Na przykład pierwotniak o nazwie Tetrahymena, czyli czterobłonkówka, występuje w aż siedmiu typach płciowych, a proces koniugacji często przebiega wielokierunkowo, angażując nawet trzy osobniki jednocześnie. W laboratorium zaobserwowano też, że może dochodzić do spontanicznego tworzenia się bardziej złożonych układów koniugacyjnych.

Również liczne społeczności ludzkie rozwinęły pojęcia wykraczające poza binarny podział. W Indiach funkcjonuje koncepcja hidźry, a w różnych kulturach znajdziemy kategorie takie jak fa’afafine czy muxe. W Niemczech od 2018 roku podczas rejestracji w urzędzie stanu cywilnego istnieje możliwość wpisania płci jako „innej”, a podobne rozwiązania prawne wdrożyły już między innymi Australia czy Bangladesz. To pokazuje, że współczesne rozpoznanie wielości tożsamości płciowych nie jest wynalazkiem ostatnich lat, lecz raczej formalizacją zjawisk istniejących od dawna w różnych częściach globu.

Na czym polega różnica między płcią biologiczną a tożsamością płciową?

Tradycyjna medycyna rozróżnia wiele składowych płci, w tym chromosomalną, gonadalną, zewnętrzną, hormonalną, a także psychiczną. Ta ostatnia bywa źródłem potencjalnego cierpienia, jeśli występuje rozbieżność między nią a ciałem. Dysforia płciowa jest zaburzeniem, w którym dana osoba doświadcza trwałego i głębokiego dyskomfortu z powodu niedopasowania płci przypisanej do odczuwanej. W wielu przypadkach uznaną i rekomendowaną metodą terapeutyczną jest proces korekty płci, często zwany tranzycją, która ma na celu dostosowanie ciała do tożsamości pacjenta.

W tym miejscu pojawia się pojęcie interpłciowości, czyli stanu, w którym cechy płciowe danej osoby od urodzenia nie mieszczą się w typowych normach męskich lub żeńskich. Według szacunków Organizacji Narodów Zjednoczonych dotyczy ona 1,7% populacji, co jest wartością porównywalną do odsetka osób rudowłosych na świecie. Osoby interpłciowe mogą mieć zróżnicowany kariotyp, anatomię gonad czy wygląd zewnętrznych narządów płciowych. Samo istnienie tej grupy udowadnia, że płeć biologiczna także może przybierać formy pośrednie, tworząc kontinuum cech somatycznych.

Skąd wzięło się pojęcie 56 płci?

Pojęcie to spopularyzowane zostało przez platformę Facebook, która w 2014 roku umożliwiła użytkownikom wybór spośród rozszerzonej, 56-elementowej listy określeń własnej tożsamości. Wbrew potocznym wyobrażeniom nie jest to jednak zestaw 56 niepowiązanych ze sobą, całkowicie odrębnych bytów. Większość z tych terminów to precyzyjne doprecyzowania lub synonimy. Przykładowo, wiele opcji stanowi rozmaite konfiguracje słowa cisgender – „Cis”, „Cis Woman”, „Cis Female”, które łącznie oznaczają po prostu identyfikację z płcią przypisaną przy urodzeniu. Podobnie rozbudowana jest nomenklatura dotycząca osób trans.

Jak w praktyce wygląda stosowanie tych terminów?

Znaczącą część facebookowej listy stanowią również określenia opisujące brak identyfikacji z binarnym podziałem. Są to takie kategorie jak agender, oznaczające osoby nieutożsamiające się z żadną płcią, czy genderfluid, opisujące osoby o zmiennej tożsamości płciowej. Odrębną grupę tworzy z kolei językowe nazewnictwo stanu faktycznego, jak ma to miejsce w przypadku terminu niebinarność, która stanowi szeroki parasol dla wszystkich tożsamości niebędących wyłącznie męską lub żeńską. Utożsamianie tej rozbudowanej listy z 56 odrębnymi płciami to nadużycie, gdyż w dużej mierze są to semantyczne warianty opisujące podobne lub identyczne spektrum doświadczeń.

Dążenie do opisania pełnej gamy ludzkich odczuć względem własnej płciowości prowadzi do sytuacji, w której proste pytanie „ile jest płci?” traci sens. Argumentacja sprowadzająca się do stwierdzenia, że skoro rodzi się dziecko z penisem lub sromem, to istnieją tylko dwie opcje, pomija całą złożoność procesów genetycznych, hormonalnych i neurobiologicznych. W tym kontekście kategoria płci, rozumiana jako połączenie wszystkich tych wymiarów, jest raczej zbiorem wielowymiarowym niż listą poszczególnych pozycji do wyliczenia.

Jak współczesna biologia definiuje granice pomiędzy płciami?

Podręcznikowe podziały na zewnętrzne narządy płciowe – męskie i żeńskie – reprezentują jedynie wierzchołek góry lodowej. Pod powierzchnią znajdują się: płeć gonadalna (czyli typ gonad), płeć wewnętrznych dróg rodnych, płeć hormonalna z dominacją androgenną lub estrogenną oraz płeć metaboliczna. Zespół niewrażliwości na androgeny dobitnie ilustruje, jak kombinacja tych cech może dalece wykraczać poza prostą dychotomię. Analogiczna sytuacja zachodzi w kontekście gonosomalnym – obok typowych kariotypów 46,XX i 46,XY istnieją warianty takie jak 46,XX u mężczyzn z genem SRY translokowanym na chromosom X.

Rozwój ten płynnie przechodzi w sferę społecznych ról i oczekiwań. Zakończenie edukacji biologicznej na absolutnych podstawach pozwala jedynie na powtarzanie frazesu o dwóch płciach, podczas gdy natura nieustannie dostarcza przykładów odbiegających od tej normy. Nawet w świecie roślin kwiatowych dominuje obupłciowość – dotyczy ona około 94% gatunków – co pokazuje, że rozmnażanie płciowe w przyrodzie zaskakująco często odchodzi od rygorystycznego rozdziału płci. Trwające od dekad badania nad koniugacją u pierwotniaków pokazały, że wielość strategii rozmnażania i różnorodność typów płciowych jest podstawową cechą życia na Ziemi.

Osoby interpłciowe stanowią szacunkowo 1,7% światowej populacji, a więc odsetek porównywalny z występowaniem rudego koloru włosów u ludzi – co dosadnie unaocznia skalę zjawiska wykraczającego poza ścisłą binarność biologiczną.