Flaga Wielkiej Brytanii – historia, znaczenie i ciekawostki

Flaga Wielkiej Brytanii, określana mianem Union Flag lub potocznie Union Jack, łączy w sobie krzyże patronów Anglii, Szkocji i Irlandii. Jej obecny układ, ustanowiony w 1801 roku, odzwierciedla złożoną historię Wysp Brytyjskich. Poznaj szczegóły dotyczące symboliki, ewolucji i reguł posługiwania się tym rozpoznawalnym symbolem.

Jakie symbole składają się na Union Jack?

Aktualny wygląd flagi to rezultat nałożenia na siebie trzech heraldycznych znaków. Fundament stanowi granatowe tło, na które naniesiono kolejne elementy. Każdy z nich odpowiada innemu krajowi tworzącemu Zjednoczone Królestwo, choć nie wszystkie krainy są tu oddane wprost.

Centralny akcent to czerwony krzyż św. Jerzego z białym konturem, reprezentujący Anglię. Przekątnie przecina go biały krzyż św. Andrzeja, będący znakiem Szkocji. Oba te wzory zestawiono już w pierwszej wersji flagi z 1606 roku.

Ostatni dodatek to czerwony krzyż św. Patryka, również z białym obramowaniem, który symbolizuje Irlandię. Wprowadzono go po akcie unii w 1801 roku. Białe obwódki wokół czerwonych krzyży nie są przypadkowe – w heraldyce niedopuszczalne jest bowiem bezpośrednie kładzenie barwy czerwonej na niebieskim tle.

Jak zmieniała się flaga na przestrzeni wieków?

Początek wspólnego symbolu sięga unii personalnej Anglii i Szkocji pod berłem Jakuba I w 1603 roku. Zaledwie trzy lata później monarcha zarządził scalenie znaków obu królestw. W ten sposób w 1606 roku powstała pierwsza wersja, łącząca krzyż angielski ze szkockim. Barwy rozdzielono białym konturem już na tym etapie.

W czasach republiki i protektoratu Olivera Cromwella na chwilę zmieniono wygląd flagi, umieszczając na niej harfę irlandzką. Po restauracji Stuartów powrócono jednak do wcześniejszego wzoru. Prawdziwy przełom nastąpił wraz z powstaniem Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii w 1801 roku. Dodano wówczas krzyż św. Patryka, który w swej dolnej części przy drzewcu przechodzi nad ramieniem krzyża szkockiego, a w części swobodnej – pod nim. Ten subtelny zabieg miał znaczenie czysto kompozycyjne.

Mimo podziału Irlandii w 1921 roku i powstania niepodległego państwa irlandzkiego, wygląd flagi pozostał niezmieniony. Czerwony krzyż z białym obramowaniem reprezentuje dziś pozostającą w unii Irlandię Północną.

Dlaczego Walia nie ma swojego symbolu na fladze?

Brak jakiegokolwiek elementu walijskiego wzbudza od lat wiele dyskusji. Wynika to z faktu, iż Waliię przyłączono do Anglii już w 1282 roku. Gdy w 1606 roku projektowano pierwszy wspólny znak, nie traktowano jej jako osobnego bytu politycznego, a jedynie część królestwa Anglii.

Z tego powodu Walia jest reprezentowana na Union Jack jedynie pośrednio, przez krzyż św. Jerzego. Taki stan rzeczy nie wszystkim odpowiada, czego wyrazem były konkretne propozycje zmian. W 2007 roku członek parlamentu Ian Lucas wystąpił z inicjatywą dodania symboli walijskich do flagi. Ówczesna minister kultury, Margaret Hodge, deklarowała gotowość do rozważenia modyfikacji.

Pojawiły się przynajmniej dwa ciekawe projekty. Jeden zakładał wkomponowanie w kompozycję czerwonego smoka z zielono-białej flagi Walii. Drugi proponował dodanie żółtego krzyża św. Dawida na czarnym tle. Żaden z nich nie został jednak oficjalnie przyjęty.

Jakie są oficjalne proporcje i warianty flagi?

Nie wszyscy zdają sobie sprawę, że flaga Wielkiej Brytanii funkcjonuje w dwóch zatwierdzonych urzędowo proporcjach. Decyzję tę podjął College of Arms, heroldia odpowiedzialna za kwestie heraldyczne w Anglii i Walii. Wersje te różnią się przeznaczeniem.

Na lądzie powszechnie używa się proporcji 3:5. Jest to wariant spotykany na budynkach publicznych i podczas uroczystości państwowych. Z kolei na morzu obowiązują smuklejsze proporcje 1:2.

Oprócz flagi narodowej wyróżnia się także bandery o specjalnym statusie:

• bandera cywilna w proporcjach 1:2, podnoszona na statkach handlowych i prywatnych,
• bandera państwowa w proporcjach 1:2, używana przez jednostki administracji morskiej,
• bandera wojenna w proporcjach 1:2, zastrzeżona dla okrętów Royal Navy.

Flagi królewskie i lotnicze

Odrębną kategorię stanowią sztandary monarsze. Sztandar Królewski Zjednoczonego Królestwa, używany od wstąpienia na tron królowej Wiktorii w 1837 roku, widnieje tam, gdzie przebywa monarcha. W rodzinie królewskiej istnieje też sztandar osobisty księcia Filipa, nawiązujący do jego greckich i duńskich korzeni, a także dwa warianty Sztandaru Królewskiego Księcia Walii – jeden ogólny i jeden specyficzny dla Walii.

W lotnictwie stosuje się z kolei proporzec Royal Air Force oraz proporzec brytyjskiego lotnictwa cywilnego. Są to znaki identyfikacyjne maszyn i instalacji lotniczych, a nie flagi państwowe w ścisłym sensie.

Gdzie jeszcze można zobaczyć Union Jack?

Flaga Wielkiej Brytanii wpłynęła na weksylografię wielu innych państw. Z racji kolonialnej przeszłości jej miniatura, zwana kantonem, do dziś zdobi rogi flag czterech niepodległych krajów. Są to Australia, Nowa Zelandia, Tuvalu oraz Fidżi. Mimo różnych dyskusji o zmianie symboli, żaden z tych krajów nie zrezygnował jeszcze z tego elementu.

Co więcej, Union Jack pełni funkcję oficjalnej flagi na terytoriach zamorskich, w tym w bazach wojskowych Akrotiri i Dhekelia na Cyprze. Wiele brytyjskich terytoriów zależnych, jak Bermudy czy Kajmany, używa flag z niebieskim tłem i Union Jack w kantonie, dodając własny herb po prawej stronie.

Kiedy można wywieszać flagę narodową?

Wielka Brytania przez długi czas nie regulowała szczegółowo zasad używania symboli narodowych. Dopiero w 1933 roku minister spraw wewnętrznych, John Gilmour, wydał jednoznaczne oświadczenie. Ogłosił on, że Union Flag jest flagą narodową i każdy poddany monarchy ma prawo ją wywieszać na lądzie.

Późniejsze regulacje wprowadziły jednak pewne ograniczenia. Od 2007 roku w Anglii budynki rządowe mogą eksponować flagę wyłącznie w wyznaczone dni świąteczne. Podobne restrykcje w 2012 roku objęły Irlandię Północną, co miało związek z napięciami na tle przynależności państwowej tej prowincji. W Szkocji i Walii przepisy różnią się w zależności od lokalnych administracji.

Rząd brytyjski określił listę dni, w których administracja państwowa zobowiązana jest do wywieszania flagi – są to m.in. urodziny monarchy, Dzień Świętego Jerzego czy Dzień Pamięci.

Ciekawostki związane z Union Jack

Nazwa „Union Jack” ma ciekawą genezę. Słowo „jack” pierwotnie oznaczało niewielką flagę podnoszoną na bukszprycie okrętu wojennego. Gdy w XVII wieku flaga unii zaczęła pełnić tę właśnie funkcję na morzu, przylgnęło do niej to określenie. Z czasem rozszerzyło się ono na wszelkie zastosowania, choć puryści wciąż wolą termin Union Flag na lądzie.

Projekt flagi jest asymetryczny – można ją wywiesić do góry nogami, co w przeszłości uznawano za sygnał wzywania pomocy na morzu. Nietrudno o pomyłkę, ponieważ krzyże nie są ułożone symetrycznie względem wszystkich osi. Wąskie białe linie po przekątnej biegną bowiem raz nad, a raz pod czerwonym krzyżem.

Zgodnie z wytycznymi Flag Institute, prawidłowe proporcje flagi wywieszanej na lądzie wynoszą 3:5, a jej szerokość w stosunku do masztu nie powinna być mniejsza niż 1:2.