Ile jest kontynentów na świecie? Wyjaśniamy zagadnienie

Nie ma jednej obowiązującej wszystkich odpowiedzi, ponieważ pojęcie kontynentu jest kwestią umowną. W zależności od przyjętego kryterium – geograficznego, historyczno-kulturowego lub geologicznego – modele wyróżniają od czterech do nawet ośmiu kontynentów. Zapraszam do lektury, w której szczegółowo wyjaśniam to złożone zagadnienie.

Czym właściwie jest kontynent?

Zrozumienie problemów z liczbą kontynentów zaczyna się od samej definicji. Ze słowotwórczego punktu widzenia termin wywodzi się z łacińskiego wyrażenia terra continēns, oznaczającego „ziemię trzymaną razem” lub „połączoną ziemię”. Wskazuje ono na ideę rozległego, zwartego obszaru lądu, która jednak historycznie ulegała licznym przeobrażeniom.

Początkowo, w czasach starożytnych żeglarzy i filozofów, terminem tym określano każdy ląd, nawet wyspy. Świat dzielono wówczas na „części”, najpierw na Europę i Azję, później dodając Afrykę. Dopiero pod koniec XIX wieku zaczęto jednoznacznie definiować te części jako kontynenty. Współczesna geografia fizyczna opisuje kontynent jako olbrzymi obszar lądu, otoczony ze wszystkich stron morzami i oceanami, a z innym kontynentem połączony co najwyżej wąskim przesmykiem. Niestety, nie istnieje żaden ścisły, minimalny próg wielkości dla „olbrzymiego” lądu ani wymagany stopień fizycznego oddzielenia.

Inne spojrzenie proponuje geotektonika, według której kontynent to lądowa część bloku kontynentalnego. Definicja ta radykalnie zmienia optykę, ponieważ obejmuje nie tylko wynurzone powierzchnie, ale i szelf kontynentalny wraz z morzami szelfowymi. Stosowane kryteria mogą więc mieć charakter geograficzny, historyczny, kulturowy, antropologiczny, a nawet filozoficzny, co prowadzi wprost do mnogości modeli.

Jaki wpływ ma geologia na klasyfikację lądów?

Geolodzy patrzą na podział planety znacznie głębiej niż tylko na linię brzegową oceanów. Kluczowym wskaźnikiem jest dla nich rodzaj skorupy ziemskiej. Skorupa oceaniczna jest stosunkowo cienka i bogata w bazalt, natomiast skorupa kontynentalna może być nawet pięciokrotnie grubsza i składa się przede wszystkim z granitów. Właśnie to rozróżnienie stanowi podstawę do poszukiwania „ukrytych” kontynentów.

Różni je także geneza i wiek – dna oceaniczne są geologicznie młode i bez przerwy ulegają wymianie w procesie spreadingu, czyli rozsuwania się wzdłuż grzbietów oceanicznych. Nowe podłoże nieustannie wsuwa się pod mniej gęste płyty kontynentalne. Z tego powodu skorupa oceaniczna rzadko przekracza wiek 200 milionów lat. Tymczasem na powierzchni kontynentów można znaleźć formacje skalne pamiętające czasy archaiku, sięgające nawet 4 miliardów lat.

Patrząc na mapę geologiczną ujawniają się zaskakujące połączenia – okazuje się, że Australia dzieli szelf kontynentalny z Nową Gwineą, a płyta eurazjatycka sięga znacznie dalej, niż sugeruje to współczesna linia brzegowa. Jeszcze kilkadziesiąt tysięcy lat temu, przy niższym poziomie oceanów, swobodne przejście suchą stopą z Indochin na Jawę było możliwe.

Ile kontynentów wyróżnia się w różnych modelach?

Najbardziej rozpowszechniony na świecie, zwłaszcza w edukacji, jest model siedmiokontynentalny. Wymienia on osobno Amerykę Północną, Amerykę Południową oraz Europę i Azję, dokładając do nich Afrykę, Antarktydę i Australię.

Modele sześciokontynentalne występują w dwóch wariantach. W pierwszym z nich Ameryki są łączone w jeden superkontynent, przy zachowaniu odrębności Europy i Azji. W wariancie drugim, typowym dla Europy Wschodniej i części Azji, łączy się Europę i Azję w Eurazję, ale rozdziela obie Ameryki. Oba bazują na nieco innych, lecz równie spójnych przesłankach geograficznych i kulturowych.

Idąc dalej w kierunku uproszczeń, model pięciu kontynentów łączy kryteria obu wersji sześciokontynentalnych. W jego ramach występują Afryka, Ameryka, Eurazja, Antarktyda oraz Australia. Ciekawą alternatywę stanowi model przyjęty przez Kartę Olimpijską, który ze względów praktycznych wyklucza niezamieszkaną Antarktydę, a uznaje Afrykę, Amerykę, Europę, Azję i Australię.

Za model maksymalnie obiektywny w sensie czysto fizycznym uznaje się często koncepcję czterech kontynentów. Gdyby przyjąć ścisłą definicję lądu oddzielonego naturalnie wodą, a nie sztucznymi kanałami, świat dzieliłby się na Afroeurazję, Amerykę, Australię oraz Antarktydę. Taki podział ignoruje bowiem kanały Panamski i Sueski, traktując je jako przeszkody stworzone ręką człowieka, a nie prawdziwe granice naturalne. Jeszcze wcześniej, na przełomie XVIII i XIX wieku funkcjonował prosty podział na tylko dwa kontynenty – Stary Świat (Europa, Azja i Afryka) oraz Nowy Świat (obie Ameryki).

Wydział Statystyczny ONZ nie definiuje kontynentów wprost, lecz grupuje świat w sześć regionów makrogeograficznych: Azję, Afrykę, Europę, Amerykę Łacińską i Karaiby, Amerykę Północną oraz Oceanię.

Różnice powierzchniowe w klasyfikacji są fundamentalne. Poniższe zestawienie przedstawia, jak ogromne dysproporcje występują między lądami, w kluczowy sposób wpływając na ich postrzeganie i wagę w różnych modelach podziału świata:

Dlaczego Europa wciąż traktowana jest jako osobny kontynent?

Mieszkając w Polsce mamy naturalną skłonność do postrzegania Europy jako centralnego i odrębnego tworu. W rzeczywistości geologicznej jest ona jedynie wielkim półwyspem Azji, z którą tworzy Eurazję. Powodem rozdzielania są przede wszystkim względy historyczne i kulturowo-cywilizacyjne, a także wyraźne różnice klimatyczne.

Granica między tymi dwoma lądami jest na wskroś umowna i ma kilka wariantów. W najbardziej klasycznym ujęciu ciągnie się od gór Ural, przez rzekę Ural aż po Cieśninę Bosfor. Niektórzy badacze kwestionują jednak ten przebieg, proponując na przykład włączenie w skład Europy całego łańcucha górskiego Kaukazu. Europa niemal w całości leży w strefie klimatu umiarkowanego, podczas gdy Azja rozpościera się od strefy okołobiegunowej po równikową, zyskując miano kontynentu geograficznych kontrastów.

Jak definiuje się wyspy i archipelagi na tle kontynentów?

Poza kontynentami istotnymi tworami w krajobrazie Ziemi są wyspy – mniejsze fragmenty lądowej powierzchni otoczone ze wszystkich stron wodą. Dzielą się one na wyspy kontynentalne, które oderwały się od sąsiedniego lądu i wykazują podobieństwo geologiczne (jak Nowa Gwinea czy Tasmania), oraz wyspy oceaniczne, powstałe głównie w wyniku aktywności wulkanicznej na granicach płyt tektonicznych.

Wiele wysp grupuje się w archipelagi, czyli skupiska o wspólnym pochodzeniu i podobnej budowie geologicznej. Rozległe archipelagi otaczają zwłaszcza Amerykę Północną, Europę i Azję. Największą wyspą świata, leżącą na północnym Atlantyku, jest Grenlandia, którą tradycyjnie uznaje się za część Ameryki Północnej. To z kolei pokazuje, że przynależność polityczna czy historyczna (jak w przypadku Islandii zaliczanej do Europy) również potrafi wpływać na nasze mapy mentalne.

Czy Zelandia zmieni nasze postrzeganie świata?

Od ponad dwudziestu lat wśród geologów toczy się debata na temat Zelandii – obszaru na wschód od Australii, spełniającego kryteria odrębnego kontynentu. Przełomowy artykuł opublikowany przez Geological Society of America zebrał dowody na to, że pod wodami Pacyfiku spoczywa regularna platforma kontynentalna o powierzchni około 4,9 miliona kilometrów kwadratowych. Jej jedyne wystające części to Nowa Zelandia, Nowa Kaledonia i kilka mniejszych wysp.

Kluczowym argumentem przemawiającym za uznaniem Zelandii jest jej budowa geologiczna – obszar ten leży wyraźnie wyżej niż otaczające go płyty oceaniczne, ma mniejszą gęstość i znacznie większą grubość. Skały znajdowane w rdzeniach pochodzą z kambru i są o 100 do 150 milionów lat starsze od skał z otaczających ją den oceanicznych. To dowodzi, że mamy do czynienia ze starym fragmentem skorupy kontynentalnej, a nie zwykłym oceanicznym wyniesieniem.

Choć termin „mikrokontynent” pojawia się ze względu na rozmiar (jest w przybliżeniu o połowę mniejszy od Europy), to geologiczna tożsamość Zelandii jest bardzo silna. Jeśli środowisko naukowe ostatecznie i jednogłośnie zaakceptuje ten pogląd, oficjalna liczba kontynentów może wzrosnąć do ośmiu. W zestawieniu z problematyczną dwoistością Europy i Azji daje to obraz układanki, w której jednoznaczna cyfra nie istnieje, a wszystko zależy od przyjętych założeń wyjściowych.

W modelu geologicznym 94 procent powierzchni Zelandii znajduje się pod wodą – jej powstanie wiąże się z oderwaniem od superkontynentu Gondwany około 70 milionów lat temu.